De uitdrukking sensitivity readers dook op in een artikel op Boekblad over het handhaven van de Wet op de vaste boekenprijs. Ooit stonden de kolommen vol met vlammende betogen van vooral voor- maar ook tegenstanders. De voorstanders wezen op het overzichtelijke landschap dat ons boekenvak is en betoogden dat de vaste prijs ook voor een vaste plek van onze cultuur in de samenleving zorgt. Tegenstanders gaven aan dat het nuttig effect van de prijs op cultuur niet is bewezen. Maar goed, die discussie voeren we niet meer. De wet is verwezen naar de marge van het debat in het boekenvak.
De discussie die wel wordt gevoerd is die over sensitivity readers. Van een eerder verschenen boek wordt een herdruk opgelegd en prompt melden zich redacteuren die het boek aan een kritische blik onderwerpen. Met name bij de rechts populistische partijen is daar bezwaar tegen. Bosma van de PVV bijvoorbeeld als: Onze cultuur wordt bedreigd doordat er allerlei politiek correcte wokefiguren bij uitgevers zitten die allerlei termen die niet volgens het rode boekje gebruikt mogen worden en dingen die kwetsend zijn voor lezers eruit halen.
Kijk, dat argument van onze cultuur is bekend. Het is een argument dat mensen in beweging kan zetten. Maar wat bedoelt Bosma er eigenlijk mee? Wat zou hij voor ogen hebben met onze cultuur? Ik denk dat hij er op doelt dat het in sommige kringen bon ton is om te kwetsen en te beledigen en dat we dat vooral niet moeten beperken? Dus zeg maar de uiterst rechtse hoek van de vrijheid van meningsuiting?
Toegegeven bij sensitivity reading wordt ook wel eens wat doorgeslagen naar mijn bescheiden mening. Zo werd in de nieuwe vertaling van Heksen van Roald Dahl het volgende toegevoegd: In het boek De Heksen staat dat heksen kaal zijn en daarom pruiken dragen. In de nieuwe editie is toegevoegd dat er een “heleboel andere redenen zijn waarom vrouwen pruiken dragen en daar is zeker niets mis mee. Even voor de wat minder geïnformeerde lezer, heksen bestaan niet. Het is dus geen feitelijke correctie, maar een smaakaanpassing. Sommige dingen zeg je niet. Zo is het logisch dat het woord nikker niet meer in een boek voorkomt, dat is dermate denigrerend dat het niet meer in deze tijd past (overigens ook niet in vroegere tijden).
Maar aan rechterzijde is het huis te klein als er met behulp van diezelfde vrijheid van meningsuiting kritiek wordt geuit of anders wordt gedacht. Als we Geert Wilders of Donald Trump omschrijven als fascistisch, dan zijn we aan het demoniseren. En bibliotheken in de Verenigde Staten mogen allang geen boeken meer op de plank hebben waarin transseksualiteit aan bod komt.
Bij mensen die niet goed kunnen nadenken kunnen twee opinies die elkaar uitsluiten prima naast elkaar bestaan. Maar als je het in regels zou moeten gieten (en dat hebben we gedaan in “onze cultuur”) dan moet je zoeken naar gelijke kappen voor gelijke monniken. Dus of we laten alle boeken toe in de bibliotheken, ook met meningen die we niet omarmen en dan schaffen we de sensitivity readers af. Of we verbieden alles, zeg het maar Bosma.
Hans Bousie